الگوي عملياتي مبارزه با اقتصاد وابسته در دوره قاجاريه

الگوي عملياتي مبارزه با اقتصاد وابسته در دوره قاجاريه

تمام سراي‌ها و خانه‌هاي ايران يک دکان شد از اجناس بي‌اصل و بي‌دوام دولت‌هاي خارجه. بلکه بالمره چشم از اولين مايه‌ي ثروت خود که غله‌جات و پنبه و اجناس ديگر است پوشيده، به حمالي ديگران کوشيديم. ما به حمالي و دست‌فروشي قناعت کرديم ...

 

جملات فوق توصيفي است از «ملا عبدالرسول کاشاني» در رساله‌ي «اصنافيه» از اوضاع و احوال جامعه‌ي ايران در اواخر عهد ناصري و اوايل سلطنت مظفرالدين شاه. در زمان سلطنت ناصرالدين شاه اتفاق جديدي در ايران رخ مي‌دهد که شايد تا به امروز نيز امتداد پيدا کرده است، و آن اينکه از همين سال‌ها است که تدريجا طبقه‌ي جديدي از سرمايه‌داران تجاري در ايران ظهور پيدا کرد. همين طبقه نيز به مرور موجب وابستگي بيشتر اقتصاد ايران به بازار غربي و در نتيجه واردات بي‌رويه‌ي کالاهاي خارجي به ايران شد به‌نحوي که طبق مستندات تاريخي، ارزش پول ملي ايران به ميزان ۴۱۰ درصد کاهش يافت!

در اين سال‌ها به‌واسطه‌ي هجوم کالاهاي خارجي و مرعوب بودن دولتمرد قاجاري نسبت به استعمار صاحبان حرف و صناعت در شهرهاي مختلف ايران، تدريجا مشاغل و بازار کار خود را از دست دادند و از ميزان توليدات داخلي به شدت کاسته شد و در عوض، بخشي از بازار و تجار ايراني به عامل فروش کالاهاي خارجي بدل گرديدند. آش واردات کالاي خارجي به بازار ايران آن‌قدر شور شد که در نهايت با اعتراض روحانيون بزرگي چون حاج ملا علي کني، آيت‌الله ميرزاي شيرازي، شيخ فضل‌الله نوري و... مواجه شد.۱ در حقيقت اولين رگه‌هاي سياست اقتصاد مقاومتي و حمايت از توليد داخلي به‌منظور توانمدسازي صنايع مختلف توليدي ايران در برابر کالاي خارجي را مي‌بايست در همين سال‌ها جستجو کرد.
 
* اعتراض روحانيون به وابستگي اقتصادي به غرب
شيخ فضل‌الله نوري در سال ۱۳۰۶ قمري، چندي پيش از قيام تحريم تنباکو، با ورود اجناس و کالاهاي خارجي به ايران نظير قند، احساس خطر مي‌کند و سؤالي را تحت اين عنوان که «تکليف مسلمانان نسبت به مصرف کالايي نظير قند و... که از بلاد کفر (يعني فرنگستان) وارد بازار ايران مي‌شود، چيست؟» از محضر بزرگ مرجع شيعه حضرت آيت‌الله ميرزاي شيرازي، مي‌پرسد تا ايشان را متوجه ورود کالاي خارجي به کشور نمايد. ميرزاي شيرازي نيز در نامه‌اي مفصل پاسخ مي‌دهد: «در خصوص مفاسد ورود اجناس و کالاهاي بلاد کفر به سرزمين ايران، هميشه ملتفت به آن بوده‌ام و زياده‌روي در اين امر را مايه‌ي خرابي دين و دنياي مسلمانان مي‌دانم و از اهتمام شما در تهيه‌ي دفع آن‌ها زياد مسرور شدم...»۲ شيخ فضل‌الله نيز اين استفتا را در سراسر ايران گسترش داده و علماي بلاد را متوجه اين امر مي‌کند.

واکنش روحانيون نسبت به اوضاع اقتصادي کشور و واردات بي‌رويه کالا از خارج، موجب ناراحتي و عصبانيت غربي‌ها شد به‌طوري که فردي انگليسي به انگليسي ديگري به نام ساليسبوري، در تاريخ ۲۹ آوريل ۱۸۹۱ م، مطابق با رمضان ۱۳۰۸ق، طي نامه‌اي چنين نوشت: «ملايان متعصب همه‌جا عليه تسليم مسلمانان به کفار، وعظ مي‌کنند و مي‌گويند تجارت، معدن، بانک، جاده و دخانيات را به اروپاييان فروخته‌اند؛ چه ديدي کشتزارهاي غله و زنان مسلمانان را هم ببرند.»

* تأسيس شرکت اسلاميه و استقبال مردم از توليد داخلي
در کنار اين انذارها، از جمله نقاط درخشان عملکرد علما و دلسوزان در حمايت از توليد داخل، تأسيس «شرکت اسلاميه» از سوي ايشان است. حضرات آيات آقانجفي اصفهاني و آقا نورالله نجفي اصفهاني، دو برادري بودند که اين شرکت را براي توليد محصولات نساجي داخلي بنيان‌گذاري نمودند. شرکت اسلاميه در همان مقطع به‌سرعت با استقبال گسترده‌ي مردم در خريد سهام و همچنين محصولات خود مواجه شد و به‌تدريج شعبه‌هايي در بسياري شهرها و همين‌طور در خارج از ايران ايجاد کرد.
در همان مقطع، روزنامه‌ي «حبل‌المتين» نيز در شماره‌ي بيستم خود، در گزارشي درباره‌ي شرکت اسلاميه چنين مي‌نويسد: «مرحوم حضرت آيت‌الله آقا نجفي اصفهاني به‌همراه برادرش حاج‌آقا نورالله در جهت مقابله با تسلط و نفوذ اقتصادي ممالک استعماري دست به اقدامات بسياري زده‌اند که شايد در تاريخ معاصر بي‌نظير باشد. جداي از عملکرد درخشان ايشان در ماجراي نهضت تحريم تنباکو، با حمايت‌هاي بي‌دريغ آقا نجفي و تلاش‌هاي مستمر حاج‌آقا نورالله و همراهي برخي علما و تجار متدين آن روزگار، جهت توليد اجناس داخلي و بي‌نيازي از اجناس خارجي شرکت اسلاميه به سال ۱۳۱۶ق، تأسيس و تحريم منسوجات فرنگي و کار يد اقمشه‌ي بافندگان وطني، در قالب شرکت اسلاميه، به‌تدريج يک جريان و حرکت عمومي در سراسر کشور شد.»
 
بازخواني تاريخ گذشته‌ي اين سرزمين، به‌خصوص تاريخ دويست‌ساله‌ي اخير که تاريخ مواجهه‌ي ايران و غرب مدرن است، نشان مي‌دهد که دلسوزان اين مملکت، که همواره علما در رأس آن قرار داشتند، براي اعتلا و مجد اسلام و مسلمين و پيشرفت مملکت، از هيچ تلاشي فروگذار نبوده‌اند. تأکيد بر توليد، کار و سرمايه‌ي داخلي همواره اولويت فعاليت ايشان بوده است. تأسيس شرکت اسلاميه توسط علماي اصفهان براي توليد البسه‌ي داخلي نيز از همين‌ روي اتفاق افتاد. شايد بتوان تأسيس و فعاليت شرکت اسلاميه را جزء اولين اقدامات صورت‌گرفته در تاريخ مواجهه ايران با غرب مدرن براي استحکام ساخت دروني قدرت و اقتصاد مقاومتي دانست؛ اوليني که در افق فعاليت‌هاي خود، ايراني آباد را جست‌وجو مي‌کرد.

مدیرسایت
توسط: مدیرسایت 1394/06/25
ارسال نظر

نظرات

مشاهده تمام نظرات

ارسال یک نظر

اخبار آی تی

عضویت در خبرنامه

برای عضویت در خبرنامه کافی است نام و ایمیل خود را وارد کنید


👍 خبرنامه

ارسال خبرنامه به ایمیل شما

گالری تصاویر